Μνήμη Ιωάννου Νεομάρτυρος του εκ Μονεμβασίας (21 Οκτωβρίου)
Μητροπολίτου Φαναρίου Αγαθαγγέλου,
Γενικού Διευθυντού της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος,
Οι Νεομάρτυρες του Γένους, εκδ. Αποστολική Διακονία, Αθήνα 2021, σελ. 190-194.
Ο Άγιος Νεομάρτυς Ιωάννης καταγόταν από το χωριό Γεράκι της Μονεμβασίας και ήταν γιος ιερέα. Το 1770, οπότε ήλθαν οι Αλβανοί στην Πελοπόννησο, κατέσφαξαν τον πατέρα του Μάρτυρος και απήγαγαν αυτόν δεκαπενταετή, όπως και την μητέρα του, στη Λάρισα. Στην πόλη αυτήν πωλήθηκε αυτός και η μητέρα του σε κάποιον Τούρκο. Μην έχοντας τέκνα ο Τούρκος και επιθυμώντας να υιοθετήσει τον Ιωάννη, προσπάθησε με κολακείες και με τη βοήθεια της συζύγου του να τον εξισλαμίσει. Ύστερα από επίμονες πλην άκαρπες προσπάθειες ο Τούρκος προσήγαγε τον Ιωάννη σε κάποιο μουσουλμανικό τέμενος, όπου μαζί με κάποιους ομοεθνείς του αποπειράθηκε και πάλι τον βίαιο εξισλαμισμό του, άνευ αποτελέσματος όμως και πάλι. Ο νέος αυτός εμφορούμενος από υψηλό φρόνημα, έλεγε διαρκώς «εγώ δεν γίνομαι Τούρκος, εγώ Χριστιανός είμαι και Χριστιανός θέλω να αποθάνω». Εξ αυτού του λόγου υπεβλήθη ο Μάρτυρας σε βασανιστήρια στην οικία του Τούρκου αυτού, ο οποίος μάλιστα τον έδερνε και τον άφησε χωρίς νερό και τροφή κατά τη νηστεία του Δεκαπενταυγούστου, με σκοπό να τον πιέσει να την καταλύσει. Απαντώντας στις εκκλήσεις της μητέρας του, να φάει από τα δελεαστικά εδέσματα, τα οποία έφεραν μπροστά του για να τον κάνουν να καταλύσει την νηστεία του, έλεγε: «Εγώ είμαι παπά υιός και πρέπει να φυλάττω καλλίτερα από τους υιούς των λαϊκών τους νόμους και τα έθιμα της Αγίας μας Εκκλησίας». Ο σκληρός αυτός Τούρκος εξαγριώθηκε από το ακλόνητο φρόνημα του Ιωάννου και με ένα μαχαίρι χτύπησε στην καρδιά τον άγιο, ο οποίος τελείωσε με φρικτό θάνατο τον βίο του στη Λάρισα, την 21 η Οκτωβρίου 1773.
Το λείψανο του Αγίου ετάφη με μέριμνα του Μητροπολίτη Λαρίσης, τα δε οστά του, που τα παρέλαβε η μητέρα του και μετέφερε στο χωριό Γούβες της Πελοποννήσου, διεσώθησαν αργότερα- χάρη στις ενέργειες του Μητροπολίτη Μονεμβασίας Χρυσάνθου Παγώνη- στη Μονεμβασιά και την Καλαμάτα, όπου κατ’ έτος εορτάζεται η μνήμη του Αγίου.
Μαρτύριο του Αγίου συνέγραψε ο ιερομόναχος Πανάρετος Αγγελόπουλος, ιεροδιάκονος του ανωτέρω μητροπολίτη Μονεμβασίας Χρυσάνθου Παγώνη. Ως πρός τον χρόνο του μαρτυρίου, όλες οι πηγές και η βιβλιογραφία συγκλίνουν στο ότι αυτό έγινε την 21 η Οκτωβρίου 1773. Ως προς τον τόπο όμως του μαρτυρίου, και οι πηγές και η βιβλιογραφία διαφωνούν, με αποτέλεσμα να εγείρεται σχετικό πρόβλημα, καθόσον οι μεν αναφέρουν την Θεσσαλονίκη, οι δε την Λάρισα ως τόπο μαρτυρίου. Έτσι, ο Νικόδημος Αγιορείτης στον Συναξαριστή , τ. Α΄, σελ. 182, αναφέρει: «Εις την ΚΑ΄ του Οκτωβρίου Μνήμη του Αγιομάρτυρος Ιωάννου του εκ Μονεμβασίας, τελειωθέντος εν τοις βασάνοις κατά την Θεσσαλονίκην, εν έτει, αψογ΄ (1773)».
Ο Κων. Σάθας, Τουρκοκρατούμενη Ελλάς, σελ. 609, δεν αναφέρει τόπο του μαρτυρίου. Ο ιεροδιάκονος Πανάρετος Αγγελόπουλος στο Συναξάριο της Ακολουθίας του Αγίου αναφέρει ως τόπο του μαρτυρίου τη Λάρισα, όπου ο Μητροπολίτης επιμελήθηκε την ταφή και την ανακομιδή των λειψάνων του Αγίου. Την πληροφορία αυτή παρέλαβε και ο Κ. Δουκάκης στον Μ. Συναξαριστή αυτού, Ι΄, σελ. 372-77, όπου κατεχώρισε το εν θέματι Συναξάριο. Ωσαύτως, ο Χρυσόστομος Παπαδόπουλος, Οι Νεομάρτυρες, σελ. 50, ο Hippol. Delehaye, Greek Neomartyrs, σελ. 705 και το Μ . Ευχολόγιον, σελ. 471, παραδέχονται ως τόπο μαρτυρίου την Λάρισα. Αντιθέτως, ο Σωφρόνιος Ευστρατιάδης, Αγιολόγιον της Ορθοδόξου Εκκλησίας, σελ. 239, και η τοπική Αγιολογία της Ι. Μητροπόλεως Μονεμβασίαςκαι Σπάρτης δέχονται ως τόπο μαρτυρίου την Σπάρτη.
Κατά τη γνώμη μας, η περί Θεσσαλονίκης εκδοχή είναι εσφαλμένη και εισήχθη στον Συναξαριστή του Νικοδήμου εκ της απλής αναφοράς στο Ν. Μαρτυρολόγιο, ότι ο Μάρτυρας ευρισκόμενος με την μητέρα του στη Λάρισα «επουλήθηκαν δύο και τρεις φοράς ο καθ’ εις ξεχωριστά ύστερον δε επουλήθηκαν και οι δύο ομού εις ένα Αγαρηνό Θεσσαλονικέα». Στο μαρτύριο αυτό του Ν. Μαρτυρολογίου , σελ. 191-193, πουθενά δεν αναφέρεται ότι ο Μάρτυρας αυτός μαζί με την μητέρα του μετήχθησαν στη Θεσσαλονίκη. Φαίνεται επομένως ότι ο περί ου ο λόγος Αγαρηνός καταγόταν μεν εκ Θεσσαλονίκης, ήταν δε εγκατεστημένος στην Λάρισα, όπου και συνέβησαν η σφαγή και η ταφή του Αγίου, καθώς και η ανακομιδή των λειψάνων του. Πρόκειται, επομένως περί παραδρομής του Νικοδήμου, γενομένης στον Συναξαριστή αυτού, η οποία είχε ως αρχή την απλή αναφορά στο Ν. Μαρτυρολόγιο του τόπου της καταγωγής του Αγαρηνού, στον οποίο επωλήθη ο Μάρτυρας μαζί με την μητέρα του. Η έλλειψη μνείας του Μάρτυρος αυτού στην Τοπική Αγιολογία της Ι. Μητροπόλεως Θεσσαλονίκης, στο Ημερολόγιον της Εκκλησίας της Ελλάδος , έτους 1963, σελ. 317-321, ενισχύει την άποψη περί της Λάρισας ως τόπου μαρτυρίου.
